काठमाडौँ । केन्द्रीय
कारागारबाट फरार भएकी महिला कैदी अन्ततः पक्राउ परेकी छन् । उनलाई भगाउन सहयोग
गरेको आरोपमा एक युवकसमेत पक्राउ परेका छन् । घटनाले कारागार प्रशासनको सुरक्षा
प्रणालीमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ । राज्यले अपराध नियन्त्रण र कानुनी शासन कायम
राख्न बनाएको कारागारबाट नै कैदी फरार हुनु सामान्य विषय होइन । अझ त्यसमा बाह्य
सहयोग र आन्तरिक कमजोरी देखिनु झन् चिन्ताजनक पक्ष हो ।
केन्द्रीय कारागारबाट सजाय
भोगिरहेकी महिला कैदी फरार हुनु केवल एक व्यक्तिको भाग्ने घटना मात्र होइन, यो
राज्यको सुरक्षा संयन्त्रको गम्भीर असफलता हो । नुवाकोट घर भएकी सपना शरीर बन्धक र
ज्यान सम्बन्धी कसुरमा कैद सजाय भोगिरहेकी थिइन् । उनी कारागार कम्पाउन्डको झ्याल
चढेर पर्खाल नाघ्दै भाग्दा सुरक्षामा खटिएको प्रहरी युनिट बेखबर रहनु अत्यन्त
चिन्ताजनक विषय बनेको छ ।
कारागार जस्तो संवेदनशील संरचनामा
कैदीले सहजै पर्खाल नाघ्न सक्नु सामान्य कमजोरी होइन । यसले निगरानी प्रणाली, ड्युटी
व्यवस्थापन र सुरक्षा अनुशासनमै प्रश्न उठाएको छ । अझ यसअघि पनि केन्द्रीय
कारागारको महिला बन्दीगृहमा २०८२ फागुन १ गते झडप भएको घटना स्मरणीय छ । त्यसबेला
पनि सुरक्षा व्यवस्थामाथि प्रश्न उठेको थियो । लगातार भइरहेका घटनाले कारागार
प्रशासनले कमजोरीबाट पाठ सिक्न नसकेको देखाउँछ।
कारागार सुरक्षाको जिम्मेवारी
डीएसपी शैलेश न्यौपानेको नेतृत्वमा रहेको अवस्थामा यस्तो घटना दोहोरिनु गम्भीर
समीक्षा योग्य विषय हो । सुरक्षा निकायले केवल घटना भएपछि खोजी अभियान चलाउने होइन, घटना
हुनै नदिने संरचना तयार गर्नुपर्छ । कारागारभित्रको निगरानी प्रणाली, प्रहरीको
जिम्मेवारीबोध र आन्तरिक समन्वय कमजोर हुँदा यस्ता जोखिम बढिरहेका छन् ।
राज्यको नियन्त्रणमा रहेका कैदी नै
सुरक्षा घेराबाट उम्किन थाले भने त्यसले न्याय प्रणालीप्रतिको जनविश्वास कमजोर
बनाउँछ । त्यसैले घटनाको निष्पक्ष छानबिन गरी जिम्मेवारमाथि कारबाही गर्नुपर्छ ।
साथै कारागार सुरक्षालाई आधुनिक प्रविधिसहित प्रभावकारी बनाउने दीर्घकालीन सुधार
अब अपरिहार्य भइसकेको छ ।
कारागार कुनै साधारण संरचना होइन, यो
कानुनी व्यवस्थाको संवेदनशील अंग हो । त्यहाँबाट कैदी भाग्न सफल हुनु भनेको
निगरानी, जिम्मेवारी र अनुशासनमा कमजोरी हुनु हो भन्ने स्पष्ट संकेत
हो । घटनामा संलग्न भनिएका व्यक्तिहरू पक्राउ पर्नु सकारात्मक भए पनि यसले
प्रणालीगत कमजोरीलाई छोप्न सक्दैन । केवल फरार कैदी पक्राउ गर्दैमा समस्या समाधान
हुँदैन, यस्तो अवस्था किन सिर्जना भयो भन्ने मूल प्रश्नको जवाफ
खोजिनुपर्छ ।
नेपालका धेरै कारागार अहिले पनि
भीडभाड, कमजोर प्रविधि र अपर्याप्त जनशक्तिको समस्याबाट ग्रस्त छन्
। सुरक्षा व्यवस्थामा आधुनिक प्रविधिको प्रयोग सीमित छ भने कतिपय स्थानमा आन्तरिक
मिलेमतो र लापरवाहीका गुनासा बारम्बार उठ्ने गरेका छन् । यस्ता कमजोरी सुधार
नगरेसम्म यस्ता घटना दोहोरिने जोखिम रहिरहन्छ ।
घटनाको निष्पक्ष छानबिन गरी जिम्मेवार व्यक्तिमाथि कडा कारबाही हुनु आवश्यक छ । साथै कारागार सुरक्षा प्रणालीलाई आधुनिक, पारदर्शी र उत्तरदायी बनाउन राज्यले दीर्घकालीन सुधार योजना अघि बढाउनुपर्छ । कानुनको दायराभित्र राख्नुपर्ने व्यक्तिहरू नै राज्यको निगरानीबाट उम्किन थाले भने त्यसले न्याय प्रणालीप्रतिको जनविश्वास कमजोर बनाउनेछ ।
