काठमाडौँ — वसन्त ऋतुको आगमनसँगै नेपालमा सुक्खायाम (विशेषगरी फागुनदेखि जेठसम्मको समय) सुरु भएको छ। यो समय वनजङ्गलमा डडेलो लाग्ने मुख्य समय हो। तापक्रम बढ्दै जाँदा र हावाहुरी चल्ने मौसम सुरु भएसँगै देशभरका विभिन्न सामुदायिक तथा राष्ट्रिय वनहरूमा डडेलो लाग्ने क्रम बढ्न थालेको छ। यसले गर्दा वायु प्रदूषणको स्तर ह्वात्तै बढ्नुका साथै बहुमूल्य जडीबुटी, वन्यजन्तु र मानव बस्तीमा समेत ठूलो क्षति पुग्ने जोखिम बढेको छ।
डडेलो किन लाग्छ?
नेपालमा लाग्ने वन डडेलोमध्ये अत्यन्तै न्यून (करिब १ प्रतिशत मात्र) प्राकृतिक कारणले लाग्ने गर्छन् भने बाँकी ९९ प्रतिशत डडेलो मानवीय लापरवाही र अज्ञानताका कारण लाग्ने गरेको वनविज्ञहरू बताउँछन्। डडेलो लाग्नुका मुख्य कारणहरू यस प्रकार छन्:
मानवीय लापरवाही: जङ्गलको बाटो हिँड्दा चुरोट वा बिँडी खाएर ठुटो ननिभाई फ्याँक्नु डडेलोको एउटा प्रमुख कारण हो।
नयाँ पालुवाको आश: सुकेका पातपतिङ्गर र झाडी जलाउँदा वर्षायाममा नयाँ र राम्रो घाँस पलाउँछ भन्ने परम्परागत गलत बुझाइका कारण गोठाला वा स्थानीयले जानीजानी आगो लगाउने प्रवृत्ति अझै छ।
वनभोज तथा असावधानी: जङ्गल वा त्यसको छेउछाउमा वनभोज खान वा क्याम्पिङ गर्न गएकाहरूले बालेको आगो राम्ररी ननिभाई छोड्दा हावाहुरीले उडाएर डडेलोको रूप लिन्छ।
अवैध सिकार: सिकारीहरूले वन्यजन्तुलाई तर्साएर सजिलै पासोमा पार्न वा एकै ठाउँमा जम्मा गर्न जङ्गलमा आगो लगाउने गर्छन्।
प्राकृतिक कारण: एकदमै कम मात्रामा चट्याङ पर्नु वा सुक्खा बाँसका हाँगाहरू हावाका कारण एकाआपसमा घर्षण भई आगो उत्पन्न हुनु।
डडेलोबाट कसरी बच्ने र रोकथाम गर्ने?
वन डडेलो नियन्त्रण गर्न सरकारको मात्र मुख ताक्नुभन्दा समुदाय स्तरबाटै उच्च सचेतना र सावधानी अपनाउनु नितान्त आवश्यक छ। डडेलोबाट बच्न र यसलाई फैलन नदिन निम्न उपायहरू अपनाउन सकिन्छ:
अग्निरेखा (Fireline) निर्माण: जङ्गलको बीचमा वा मानव बस्ती र जङ्गलको सिमानामा १० देखि १५ मिटर चौडाइसम्मका झाडी तथा सुकेका पातहरू हटाएर खाली बाटो (अग्निरेखा) बनाउनुपर्छ। यसले एक ठाउँको आगो अर्को ठाउँमा सर्नबाट रोक्छ।
पूर्ण सावधानी: जङ्गल क्षेत्रमा सलाई, लाइटर वा चुरोटको प्रयोग सकेसम्म नगर्ने। गर्नै परेमा प्रयोगपछि आगो पूर्ण रूपमा निभेको सुनिश्चित गरेर मात्र अघि बढ्ने।
आगो निभाउने: वनभोज वा जङ्गलमा काम गर्दा बालेको आगो छोडेर हिँड्नुअघि प्रशस्त पानी वा माटो हालेर पूर्ण रूपमा निभाउनुपर्छ।
तत्काल खबर गर्ने: जङ्गलमा सानो आगो वा धुँवा देख्नेबित्तिकै त्यसलाई बेवास्ता गर्नुहुँदैन। तुरुन्तै नजिकैको प्रहरी कार्यालय, डिभिजन वन कार्यालय, स्थानीय तह वा दमकललाई खबर गर्नुपर्छ।
जनचेतना जगाउने: घाँस पलाउने आशमा आगो लगाउने प्रवृत्तिलाई निरुत्साहित गर्न स्थानीय स्तरमा समुदाय, विद्यालय र क्लबहरूमार्फत जनचेतनामूलक कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नुपर्छ।
वन हाम्रो अमूल्य राष्ट्रिय सम्पत्ति हो। डडेलोले काठ दाउरा मात्र होइन, सङ्कटापन्न वन्यजन्तु र समग्र पारिस्थितिक प्रणाली (Ecosystem) नै नष्ट गर्छ। यसका साथै, डडेलोका कारण उत्पन्न हुने बाक्लो तुवाँलोले श्वासप्रश्वाससम्बन्धी गम्भीर स्वास्थ्य समस्या निम्त्याउने हुँदा सबै नागरिकले जिम्मेवार भई वन डडेलो रोकथाममा जुट्नुपर्ने आजको प्रमुख आवश्यकता हो।
