नेपालले अन्तरिक्ष यात्रामा सानो
तर ऐतिहासिक कदम चाल्दै मुनाल उपग्रह प्रक्षेपण गरेको खबरले देशभर उत्साह जगाएको
थियो। विज्ञान, प्रविधि र नवप्रवर्तनतर्फ नेपाल पनि अघि बढ्दैछ भन्ने
सन्देश यसले दिएको थियो। तर मुनाल अपेक्षित रूपमा काम गर्न नसकी अन्तरिक्षमै
अड्किएको खबरले उत्साहसँगै गम्भीर प्रश्नहरू पनि उब्जाएको छ।
नेपालले अन्तरिक्ष प्रविधिको
क्षेत्रमा प्रवेश गर्ने महत्वाकांक्षी प्रयासस्वरूप प्रक्षेपण गरेको सानो आकारको
भूउपग्रह (नानो स्याटेलाइट) मुनाल अन्तरिक्षमै अड्किएको घटनाले उत्साहसँगै गम्भीर
समीक्षा र आत्ममूल्यांकनको आवश्यकता औँल्याएको छ। नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि
प्रतिष्ठान (नास्ट) को पहल र भारत सरकारको सहयोगमा सोमबार प्रक्षेपण गरिएको मुनाल
सही अर्बिटमा स्थापित हुन नसकी मोडिएर अड्किनु, प्राविधिक
जटिलताको स्पष्ट उदाहरण हो।
भारतको विदेश मन्त्रालय र भारतीय
अन्तरिक्ष अनुसन्धान सङ्गठन (इसरो) को सहकार्यमा श्रीहरिकोटस्थित सतीश धवन
अन्तरिक्ष केन्द्रबाट सोमबार बिहान करिब १०:३० बजे उपग्रह
प्रक्षेपण हुनु आफैंमा नेपालका लागि ऐतिहासिक उपलब्धि थियो। सीमित स्रोत, अनुभव र
पूर्वाधारका बाबजुद अन्तरिक्ष कार्यक्रममा सहभागी हुनु नेपालजस्तो विकासोन्मुख
देशका लागि ठूलो हिम्मतको कुरा हो। त्यस अर्थमा मुनाल को यात्रा केवल परिणाममा
सीमित छैन, यसले देखाएको साहस र आकांक्षा पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण
छन्।
काठमाडौँ विश्वविद्यालय तथा
विभिन्न विद्यालयका उच्च माध्यमिक तहका विद्यार्थीले निर्माण गरेको यो उपग्रहले
नेपालको युवा पुस्तामा रहेको सम्भावना र सिर्जनशीलतालाई उजागर गरेको छ। दुई
वर्षअघि नै निर्माण सम्पन्न भए पनि प्रक्षेपणका लागि समय मिल्न ढिलाइ हुनु, हाम्रो
संस्थागत तयारी र निरन्तरतामा देखिने कमजोरीको संकेत हो। अब प्रक्षेपणपछिको
प्राविधिक समस्याले त्यो कमजोरीमाथि थप प्रश्न खडा गरेको छ। यस्ता
घटनालाई केवल असफलताका रूपमा व्याख्या गर्नु सही हुँदैन। अन्तरिक्ष प्रविधि उच्च
जोखिमयुक्त क्षेत्र हो, जहाँ विकसित मुलुकहरूले पनि पटक–पटक
असफलता भोग्दै आएका छन्। तर सार्वजनिक स्रोत, अन्तर्राष्ट्रिय
सहयोग र राष्ट्रिय प्रतिष्ठासँग जोडिएको परियोजनामा पारदर्शिता र जवाफदेहिता
अनिवार्य हुन्छ। मुनाल किन सही अर्बिटमा पुग्न सकेन, प्राविधिक रूपमा
के–कस्ता कमजोरी भए, र आगामी दिनमा त्यसबाट के सिकियो भन्ने
विषयमा स्पष्ट जानकारी सार्वजनिक गरिनुपर्छ।
अब आवश्यक कुरा दोषारोपण होइन, समीक्षा
हो। मुनाल प्रकरणलाई नेपालका लागि अन्तरिक्ष विज्ञानमा दीर्घकालीन नीति, दक्ष
जनशक्ति विकास र संस्थागत क्षमताको खाका तयार गर्ने अवसरका रूपमा लिनुपर्छ।
विद्यार्थीले बनाएको उपग्रह अन्तरिक्षसम्म पुग्नु नै ठूलो उपलब्धि हो; त्यसलाई
निरन्तरता दिने जिम्मेवारी राज्य र सम्बन्धित निकायको काँधमा छ।
सबैभन्दा पहिला, यस्तो
घटनालाई असफलताको रूपमा मात्र हेर्नु उपयुक्त हुँदैन। अन्तरिक्ष प्रविधि स्वभावतः
जटिल, खर्चिलो र जोखिमपूर्ण क्षेत्र हो। विकसित मुलुकहरूले समेत
थुप्रै असफलता बेहोरेर आजको स्तर हासिल गरेका छन्। त्यस अर्थमा ‘मुनाल’ बाट सिक्ने
पाठ नै यसको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हुन सक्छ।
तर, यसले हाम्रो
तयारी, योजना र संस्थागत क्षमतामाथि प्रश्न उठाएको सत्य पनि नकार्न
सकिँदैन। के प्राविधिक मूल्यांकन पर्याप्त थियो? जोखिम व्यवस्थापन
कति प्रभावकारी थियो? सम्बन्धित निकायहरूबीच समन्वय कति बलियो
थियो? यस्ता प्रश्नको स्पष्ट र पारदर्शी उत्तर जनताले पाउनुपर्छ।
सार्वजनिक स्रोत प्रयोग भएको परियोजनामा जवाफदेहिता अनिवार्य हुन्छ।
अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष मानव
स्रोत र दीर्घकालीन रणनीतिसँग जोडिएको छ। उपग्रह प्रक्षेपणलाई केवल एकपटकको
उपलब्धि बनाउने कि दीर्घकालीन अन्तरिक्ष कार्यक्रमतर्फ अघि बढ्ने भन्ने निर्णय
अहिले नै स्पष्ट हुनुपर्छ। अध्ययन, अनुसन्धान, विश्वविद्यालय
र निजी क्षेत्रलाई जोड्दै सक्षम जनशक्ति उत्पादन नगरेसम्म यस्ता प्रयास दोहोरिन
कठिन हुन्छ।
सरकारले ‘मुनाल’ प्रकरणलाई ढाकछोप
गर्ने होइन, खुला समीक्षा गर्ने अवसरका रूपमा लिनुपर्छ। प्राविधिक
प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्नु, सिकाइका बुँदा पहिचान गर्नु र आगामी कदम
स्पष्ट गर्नु नै विश्वास पुनःस्थापित गर्ने सही बाटो हो। आलोचनाबाट डराउने होइन, त्यसलाई
सुधारको आधार बनाउने संस्कार विकास गर्न जरुरी छ।
अन्तरिक्षमा अड्किएको मुनाल केवल
एउटा उपग्रह मात्र होइन, यो नेपालको वैज्ञानिक महत्वाकांक्षाको
प्रतीक पनि हो। यो महत्वाकांक्षा निराशामा होइन, परिपक्वता र
जिम्मेवारीसहित अघि बढ्न सके मात्र सार्थक हुनेछ। असफलताबाट पाठ सिक्दै अघि बढ्नु
नै वैज्ञानिक यात्राको वास्तविक सफलता हो।
