काठमाडौँ । नेपाल कृषिप्रधान देश हो। यहाँको अर्थतन्त्र, संस्कृति र जनजीवन शताब्दीयौंदेखि कृषि प्रणालीसँग गाँसिएको छ। यही कृषि सभ्यताको सबैभन्दा जीवन्त प्रतीकमध्ये एक हो असार १५ जसलाई राष्ट्रिय धान दिवस, दही–चिउरा खाने दिन र रोपाइँ पर्वका रूपमा मनाइन्छ। यो दिन केवल खेतीपातीको काम सुरु गर्ने अवसर मात्र होइन, प्रकृति, भूमि, पानी र अन्नप्रतिको श्रद्धा व्यक्त गर्ने धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व पनि हो।
वैदिक कालदेखि नै हिन्दू दर्शनमा अन्नलाई ब्रह्मसरह सम्मान गरिएको छ। "अन्नं ब्रह्म" भन्ने वैदिक मान्यताले अन्नलाई केवल भोजन होइन, जीवनको आधार मानेको छ। धान नेपालको प्रमुख अन्नबाली भएकाले यसको रोपाइँलाई शुभ कार्यका रूपमा लिने परम्परा विकास भएको हो। असार १५ मा खेतमा पहिलो पटक रोपाइँ गर्नुअघि भूमिदेवी, जलस्रोत र प्रकृतिप्रति श्रद्धा अर्पण गर्ने चलनले कृषि र धर्मबीचको गहिरो सम्बन्धलाई प्रस्ट पार्छ।
मनसुनको आगमनसँगै सुरु हुने धान रोपाइँ किसानका लागि वर्षभरिको जीवनचक्रको आधार हो। पर्याप्त वर्षा भए मात्र उत्पादन राम्रो हुन्छ भन्ने विश्वासले वर्षाका देवता र प्रकृतिप्रति कृतज्ञता प्रकट गर्ने संस्कार पनि यस दिनसँग जोडिएको छ। त्यसैले असार १५ लाई धार्मिक विश्वास र प्राकृतिक चक्रबीचको समन्वयको प्रतीक मानिन्छ।
यस दिन दही–चिउरा खाने परम्पराको पनि आफ्नै ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्व छ। खेतमा कठिन श्रम गर्नुअघि वा रोपाइँपछि दही–चिउरा सेवन गर्दा शरीरलाई ऊर्जा र शीतलता मिल्ने जनविश्वास छ। समयसँगै यो चलन सम्पूर्ण नेपाली समाजको साझा सांस्कृतिक पहिचान बनेको छ। आज शहरदेखि गाउँसम्म दही–चिउरा खाने चलनले नेपालीपनको एउटा विशिष्ट पहिचान स्थापित गरेको छ।
असारे गीत, सामूहिक रोपाइँ र हिलो खेल्ने संस्कृतिले पनि यस पर्वलाई अझ जीवन्त बनाएको छ। यी गतिविधि केवल मनोरञ्जनका माध्यम होइनन्, सामूहिक श्रम, सहकार्य, भाइचारा र सामाजिक एकताको सन्देश बोकेका सांस्कृतिक अभ्यास हुन्। नेपाली समाजमा श्रमलाई उत्सवमा रूपान्तरण गर्ने दुर्लभ उदाहरणका रूपमा असार १५ स्थापित भएको छ।
यद्यपि पछिल्ला वर्षहरूमा कृषि योग्य जमिन घट्दै जानु, युवापुस्ता कृषि पेशाबाट विमुख हुनु, जलवायु परिवर्तनका कारण मनसुनी प्रणाली अनिश्चित बन्दै जानु र आयातित खाद्यान्नमा बढ्दो निर्भरता जस्ता चुनौतीहरूले यस पर्वको वास्तविक सन्देशलाई कमजोर बनाइरहेका छन्। असार १५ लाई केवल औपचारिक कार्यक्रम, फोटो खिच्ने अवसर वा सामाजिक सञ्जालको उत्सवमा सीमित गर्नु यसको ऐतिहासिक र धार्मिक मूल्यलाई संकुचित गर्नु हो।
पन्ध्र असारले हामीलाई एउटा गहिरो सन्देश दिन्छ । अन्नको सम्मान गर्नु भनेको किसानको सम्मान गर्नु हो, भूमिको संरक्षण गर्नु भनेको भविष्यको सुरक्षा गर्नु हो, र प्रकृतिसँगको सन्तुलन कायम गर्नु नै समृद्धिको आधार हो। त्यसैले यस पर्वलाई परम्परागत धार्मिक आस्था, कृषि उत्पादन, वातावरण संरक्षण र खाद्य सुरक्षासँग जोडेर नयाँ पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्नु आजको आवश्यकता हो।
असार १५ लाई नेपाली समाजमा दही चिउरा खाने पर्वका रूपमा पनि लिइन्छ । खेतीपातीबाहेक अन्य पेसा र व्यवसायमा लागेका नेपालीले पनि आज दही चिउरा खाई असार १५ मनाउँछन् । हाम्रो संस्कृतिमा दहीको स्थान महत्त्वपूर्ण छ । शुभकार्यका लागि घरबाहिर निस्कने, विदेश जाने आदि महत्त्वपूर्ण काम गर्नुअघि दही अक्षता मुछेर निधारमा रातो टीका लगाउने परम्परा छ । यस्ता शुभ काममा निस्कनुअघि सगुनका रूपमा पनि दही खुवाएर बिदाइ गरिन्छ । निस्कने बेलामा दही खाएर हिँडे साइत पर्ने जनविश्वास रहिआएको छ ।
दही वैज्ञानिक दृष्टिले पनि स्वास्थ्यवर्द्धक मानिन्छ । गुरु गोरखनाथले नेपालको एकीकरणकर्ता पृथ्वीनारायण शाहलाई दही खान दिएर पराक्रमी हुने भविष्यवाणी गर्नुभएको थियो भनिन्छ । आयुर्वेदमा भोजनको अन्त्यमा दही मथेर बनाएको मोही पिएमा औषधि उपचारका लागि स्वास्थ्यकर्मीकहाँ जानु नपर्ने बताइएको छ । ‘भोजनान्ते पिबेत् तक्रं वैद्यस्य किं प्रयोजनम्’ भन्ने जस्ता वाक्य पनि आयुर्वेदमा उल्लेख गरिएको छ । दहीले पाचन शक्ति पनि बढाउँछ ।
पखाला लागेका बेला दही चिउरा खाएमा औषधिको काम गर्छ । यसैले दही चिउरा खाने संस्कारले नेपाली संस्कृतिमा बृहद् रुप लिएको छ । यसरी असार १५ गते नेपाली समाजमा राष्ट्रिय सांस्कृतिक पर्व बन्न सफल भएको छ ।
धान दिवस विसं २०६१ मङ्सिर २९ गते मन्त्रीस्तरीय निर्णय गरी २०६२ असार १५ गतेदेखि राष्ट्रिय धान दिवस मनाउन थालिएको हो । कृषिप्रधान देश भएकाले नेपालका अधिकांश मानिसको पेसा खेतीपाती हो ।
किसान वर्षभरका लागि छाक जुटाउन यो महिना खेतीमा व्यस्त हुन्छन् । आजका दिन असारे भाकामा लोकदोहोरी गाउँदै छुपुछुपु हिलोमा धान रोपिन्छ । ‘छुपु र छुपु हिलोमा धान रोपेर छोडौँला, बनाई कुलो लगाई पानी आएर गोडौँला जस्ता लोकलयका गीत गाएर खेतमै रमाइलो पनि गरिन्छ । मध्य गर्मीको यो समयमा युवा लाठे र युवती रोपाहारले खेतका गराको हिलो छ्यापाछ्याप गरेर मनोरञ्जन गर्छन् । असारमा एकपटक हिलोमा पस्नैपर्ने मान्यता पनि नेपालीमा समाजमा रहेको छ ।
यस वर्ष असार मध्यसम्म पनि देशका सबै भागमा पर्याप्त मात्रामा वर्षा नभएका कारण हुनुपर्ने जति रोपाइँ हुनसकेको छैन । कति ठाउँमा रासायनिक मलको पनि अभाव भएको गुनासो किसानले गर्ने गरेका छन् । कृषि, वन तथा पर्यावरण मन्त्रालयले भने पर्याप्त मात्रामा रासायनिक मलको मौज्दात रहेको जनाएको छ ।
पन्ध्र असारको धार्मिक इतिहासले सिकाउने मूल पाठ यही हो । प्रकृतिप्रतिको श्रद्धा, श्रमप्रतिको सम्मान र अन्नप्रतिको कृतज्ञताबिनाको समृद्धि सम्भव छैन।
