खोजी पत्रकारिता (Investigative Journalism) पत्रकारिताको
यस्तो विधा हो, जसले सतहमा देखिएका समाचार भन्दा गहिराइमा पुगेर लुकाइएका
तथ्य, अनियमितता, भ्रष्टाचार, शक्ति
दुरुपयोग वा सार्वजनिक सरोकारका विषयहरू उजागर गर्छ। यसको उद्देश्य केवल सूचना
दिनु मात्र होइन, सत्य पत्ता लगाएर सार्वजनिक हितको रक्षा
गर्नु पनि हो।
यसमा खोज पत्रकारिता र सामान्य पत्रकारिता बीचको भिन्नता
बारे बताइएको छ । खोज पत्रकारिताका लागि चाहिने सीप, गुण र खोज
पत्रकारिता गर्नका लागि उपयुक्त विषय र तरिका बारेमा पनि यस खण्डमा लेखिएको छ ।
सामान्य समाचार दैनिक घटनाक्रममा आधारित हुन्छन् भने खोजी
पत्रकारिता पत्रकारको आफ्नै पहल, लामो अनुसन्धान, प्रमाण
सङ्कलन, तथ्य परीक्षण र बहुपक्षीय स्रोतको प्रयोगमा आधारित हुन्छ।
कुनै व्यक्ति, संस्था वा राज्यका निकायले लुकाउन खोजेका विषयलाई
प्रमाणसहित सार्वजनिक गर्नु यसको मुख्य विशेषता हो।
लोकतान्त्रिक समाजमा खोजी पत्रकारिता सुशासन, पारदर्शिता
र जवाफदेहिताको महत्वपूर्ण आधार मानिन्छ। जब सरकारी निकाय, निजी
क्षेत्र वा प्रभावशाली व्यक्तिहरूले आफ्नो जिम्मेवारीबाट विचलित हुन्छन्, तब खोजी
पत्रकारिताले तिनका गतिविधिमाथि निगरानी राख्दै जनतालाई सत्य जानकारी उपलब्ध
गराउँछ।
नेपालमा पनि खोजी पत्रकारिताले विभिन्न भ्रष्टाचार, कर छली, सार्वजनिक
सम्पत्तिको दुरुपयोग, मानवअधिकार उल्लङ्घन तथा नीतिगत कमजोरीका
विषय उजागर गर्दै आएको छ। यद्यपि समय, स्रोत, आर्थिक
लगानी र सुरक्षा चुनौतीका कारण यो पत्रकारिताको सबैभन्दा कठिन विधामध्ये एक
मानिन्छ।
त्यसैले खोजी पत्रकारिता केवल समाचार लेख्ने प्रक्रिया होइन, सत्यको
खोज, सार्वजनिक हितको संरक्षण र लोकतन्त्रको सुदृढीकरण गर्ने
जिम्मेवार अभ्यास हो। तथ्य, प्रमाण र निष्पक्षताको आधारमा समाजका
लुकेका यथार्थ उजागर गर्नु नै यसको मूल धर्म हो।
-
खोज पत्रकार को हुन् ? के खोज
पत्रकार गुप्तचर हुन् ?
खोज पत्रकार (Investigative Journalist) भनेका
सार्वजनिक सरोकारका विषयमा गहिरो अनुसन्धान गरेर तथ्य, प्रमाण र
सत्य बाहिर ल्याउने पत्रकार हुन्। उनीहरू सामान्य समाचार सङ्कलनमा मात्र सीमित
हुँदैनन्, बरु भ्रष्टाचार, शक्ति दुरुपयोग, कर छली, अपराध
सञ्जाल, नीतिगत कमजोरी वा लुकाइएका तथ्यहरूको खोजी गर्छन्।
खोज पत्रकार गुप्तचर होइनन्, तर गुप्तचरले
प्रयोग गर्ने धेरै अनुसन्धानात्मक सीप खोज पत्रकारले पनि प्रयोग गर्छन्"
।
केलाई प्रमाण मान्ने र आफूले पाएका जानकारीलाई प्रमाणका
रूपमा पेश गर्न सकिन्छ कि सकिंदैन भन्ने विषयमा पत्रकारले सर्वस्वीकृत (अदालतले
स्वीकार गर्ने) मान्यता अपनाउँछन् । मानहानि जस्ता कानूनले गर्दा पत्रकारले गर्ने
अनुसन्धान र तथ्य रुजु गर्ने काम गुप्तचरले मुद्दा चलाउन पेश गर्ने खालका प्रमाण
जुटाउन गर्ने काम भन्दा फरक हुनुहुँदैन ।
कहिलेकाहीं यस्तो प्रश्न सोध्नुपर्छः खोज पत्रकारले परिचय
बदलेर अथवा माइक्रोफोन र क्यामरा लुकाएर, गुप्तचरले जसरी
अनुसन्धान गर्न हुन्छ कि हुँदैन ? यसको जवाफ जटिल छ । खोज
पत्रकार केही सर्वश्रेष्ठ खोज पत्रकार मध्येकाले कहिलेकाहीं यी विधि उपयोग
गर्छन् । तर यहाँ के कुरामा ख्याल राख्नुपर्छ भने गुप्तचरले भेष बदलेर गर्ने काम र
प्रहरीले अनुसन्धान गर्ने मामलामा नागरिकको अधिकारबारेमा सामान्यतया कानूनले
निर्दिष्ट गरेको हुन्छ । पत्रकारले आचारसंहिता बमोजिम काम गर्छ । नागरिकको
गोपनीयताको हक उल्लंघन गर्ने अधिकार पत्रकारले पाएको हुँदैन । त्यसैले, आचारसंहिता
पालना गर्न र अरूले आफ्ना विरुद्ध मुद्दा हाल्ने अवस्था नआओस् भन्नका लागि
पत्रकारले हरेक पटक यस्तो तरिका अपनाउनु भन्दा पहिले यसो गर्ने कि नगर्ने भन्ने
विषयमा सतर्क भएर विचार गर्नुपर्छ । लुकाइएका क्यामरा र रेकर्डरबाट संकलन गरिएका
जानकारी थप प्रमाण मात्र हुन् । यसरी जानकारी संकलन गरेपछि विश्लेषण गर्नुपर्दैन, जानकारी
जाँच गर्नुपर्दैन, यस्ता सामग्रीको सान्दर्भिकता
बताउनुपर्दैन र सार्थक स्टोरीको खाका तयार गर्नुपर्दैन भन्ने हुँदैन । आफूले
स्टोरी गर्न लागेका विषयमा सार्वजनिक कागजातमा धेरै प्रमाण भेट्न सकिन्छ । यसका
लागि कुन कागजातमा खोज्ने र कसरी भेला भन्ने कुरा चाहिं जान्नुपर्छ ।
खोज पत्रकार र गुप्तचरका काम धेरै दृष्टिले समान भए पनि
उनीहरूका केही काम एकापसमा भिन्न हुन्छन् । कहिलेकाहीं पत्रकारले अनुसन्धान गर्दा
दोषी प्रमाणित गर्नुपर्दैन, के भएको रहेछ भनेर जान्दा मात्रै हुन्छ ।
अपराध कसले गरेको हो भन्ने थाहा पाएपछि गुप्तचरको काम सकिन्छ । खोज पत्रकारले अरू
थप जानकारी खोज्नुपर्छ । उसले सही तथ्य खोज्नुपर्छ र तिनलाई सही किसिमले प्रस्तुत
गर्नुपर्छ । पत्रकारले आफूले तयार पारेको स्टोरीको महत्व बताइदिनुपर्छ । आफूले
अनुसन्धान गरेका घटना, काम र प्रमाणका ढाँचाबारे बताइदिनुपर्छ ।
त्यसैले खोजमूलक स्टोरीमा कुनै अपराध फलानाले गरेको हो भनेर मात्रै पुग्दैन त्यसको
सन्दर्भ र गाम्भीर्य समेत उल्लेख गर्नुपर्छ । आफ्ना काममा यति गहिराइमा पुग्दा
मात्र खोज पत्रकार निष्पक्ष भएको ठानिन्छ ।
खोज पत्रकारितालाई रिसाहा पत्रकारिता पनि भनिन्छ । खोजमूलक
स्टोरी गर्दा पत्रकारले स्टोरीमा उल्लेख भएका सबै पक्षका बीच कृत्रिम सन्तुलन
मिलाउन खोज्दैन । उसले आफूले लेख्न लागेको स्टोरीमा भएका तथ्य सही छन् भन्नेतिर
ध्यान दिन्छ । खोज पत्रकारिता गर्दा ‘यो कुरा सही नहुन सक्छ । ‘हाम्रो
व्याख्या गलत हुन पनि सक्छ भन्न पाइँदैन । जति वेलासम्म यस्ता शंका लाग्छन् त्यति
वेलासम्म स्टोरी गहिराइमा पुगेको, प्रकाशन गर्न लायक मानिंदैन । कुनै
स्टोरीमा दुई पक्ष मात्रै हुँदैनन् । खोजमूलक स्टोरीमा सन्तुलन मिलाउनु भनेको यी
विभिन्न पक्षका बारेमा व्याख्या गर्नु हो, के भयो भन्ने
मात्र नबताएर किन भयो भन्ने पनि बताउनु हो । गुप्तचरले यसो गर्दैन । पत्रकारले चाहिं
त्यसको पूर्ण सन्दर्भ प्रस्तुत गर्छ ।
अर्का किसिमले भन्दा, खोज पत्रकारले
वैज्ञानिकले जसरी काम गर्छन् । स्टोरी गर्न थाल्दा आफूले सोचेका कुरा प्रमाणित
गर्ने पर्याप्त प्रमाण नजुटेसम्म उनीहरू आफूले शुरूमा सोचेका कुरा गलत हुन पनि
सक्छ भन्ने कुरा ख्याल गर्छन् । आफूले सोचेको भन्दा विपरीत कुरा प्रमाणित गर्ने
प्रमाण भेटिए भने तिनलाई पत्रकारले बेवास्ता गर्दैनन् । आफूले शुरूमा सोचेभन्दा
फरक निष्कर्ष निकाल्ने प्रमाण पाइएमा उनीहरू त्यसलाई स्वीकार्छन् । यसो गर्दा
पत्रकारको काम वैज्ञानिकको कामसँग मिल्न आउँछ जहाँ अनुसन्धानकर्ताले एउटा मान्यता
राख्छन् र त्यो सही हो कि होइन भनी जाँच गर्छन् ।खोज पत्रकारले प्रश्नबाट आफ्नो
अनुसन्धान सुरु गर्छ। उनीहरूले मान्यता (hypothesis) बनाउँछन्, कागजात
अध्ययन गर्छन्, स्रोतसँग कुरा गर्छन्, तथ्य रुजु गर्छन्
र प्रमाण सङ्कलन गर्छन्। यी कामहरू गुप्तचर, अनुसन्धान अधिकारी
वा वैज्ञानिक अनुसन्धानकर्ताले गर्ने कार्यसँग धेरै हदसम्म मिल्छन्। यही कारणले
खोज पत्रकारलाई कतिपयले "सार्वजनिक हितका गुप्तचर" पनि भन्ने गरेका छन्।
तर निर्णायक भिन्नता उद्देश्यमा हुन्छ। गुप्तचरको उद्देश्य
सूचना सङ्कलन गरेर राज्य वा संस्थालाई उपलब्ध गराउनु हो भने खोज पत्रकारको
उद्देश्य सत्य पत्ता लगाएर नागरिकलाई सुसूचित गर्नु हो। गुप्तचरको काम अपराधी वा
सूचना स्रोत पहिचान भएपछि समाप्त हुन सक्छ, तर खोज पत्रकारको
काम त्यहाँबाट अझै अगाडि बढ्छ। उसले "के भयो ?" मात्र
होइन, "किन भयो ?", "कसरी भयो
?", "यसको प्रभाव के पर्छ ?"
र
"समाजले किन चासो दिनुपर्छ ?" भन्ने प्रश्नको
पनि उत्तर दिनुपर्छ।
खोज पत्रकारिताको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष सन्दर्भ (context)
हो।
कुनै व्यक्तिले भ्रष्टाचार गर्यो भन्ने तथ्य मात्र पर्याप्त हुँदैन। त्यसले राज्य, समाज, नीति, सुशासन
वा नागरिक जीवनमा के असर पार्छ भन्ने कुरा पनि देखाउनुपर्छ। यही कारणले खोज
पत्रकारिता केवल सूचना सङ्कलनको काम होइन, सूचना विश्लेषण, प्रमाणीकरण
र सार्वजनिक व्याख्याको प्रक्रिया पनि हो।
कहिलेकाहीँ खोज पत्रकारले लुकेर अनुसन्धान गर्ने, भेष
बदल्ने वा गोप्य रूपमा जानकारी सङ्कलन गर्ने विधि अपनाउन सक्छन्। तर त्यो
पत्रकारिताको आचारसंहिता, सार्वजनिक हित र कानुनी सीमाभित्र
हुनुपर्छ। पत्रकारलाई गुप्तचर वा प्रहरीसरह विशेष अधिकार प्राप्त हुँदैन। त्यसैले
उनीहरूको काम प्रमाण सङ्कलन मात्र नभई नैतिकता र जवाफदेहितासँग पनि जोडिएको हुन्छ।
अर्को दृष्टिले हेर्दा खोज पत्रकार वैज्ञानिकजस्तै हुन्छ।
उसले सुरुमा एउटा अनुमान बनाउँछ, तर प्रमाणले त्यसलाई गलत सावित
गरेमा आफ्नो निष्कर्ष परिवर्तन गर्न तयार हुन्छ। पूर्वाग्रहभन्दा प्रमाणलाई महत्व
दिनु नै खोज पत्रकारिताको मूल आधार हो।त्यसैले, सीप र अनुसन्धान
विधिको हिसाबले खोज पत्रकार र गुप्तचरबीच धेरै समानता छन्। तर उद्देश्य, जवाफदेहिता, कानुनी
हैसियत र अन्तिम परिणामका हिसाबले उनीहरू फरक छन्।
खोज पत्रकारको अन्तिम निष्ठा जनता र सत्यप्रति हुन्छ, जबकि
गुप्तचरको निष्ठा राज्य वा संस्थाप्रति हुन्छ। यही भिन्नताले खोज पत्रकारितालाई
लोकतन्त्रको एक महत्वपूर्ण स्तम्भ बनाउँछ।
-
खोज
पत्रकारिता किन गर्ने ?
खोज पत्रकारिता पत्रकारिताको सबैभन्दा जिम्मेवार, चुनौतीपूर्ण
र प्रभावशाली विधामध्ये एक हो। यसको मुख्य उद्देश्य समाजमा लुकाइएका तथ्य, अनियमितता, भ्रष्टाचार, शक्ति
दुरुपयोग तथा सार्वजनिक सरोकारका विषय उजागर गर्नु हो। सामान्य समाचारले दैनिक
घटनाक्रमको जानकारी दिन्छ भने खोज पत्रकारिताले ती घटनाको पछाडि रहेका कारण, प्रक्रिया
र प्रभावलाई गहिराइमा पुगेर केलाउँछ।
खोज पत्रकारिता गर्न धेरै समय लाग्न सक्छ । यो खर्चिलो र जोखिमपूर्ण हुनसक्छ । सामान्य खालका स्टोरी तयार गर्दा पनि सन्तोषजनक पत्रिका निकाल्न सकिने हुँदाहुँदै पनि खोजमूलक स्टोरी गर्नुपर्छ भन्ने कुरामा खोज पत्रकारले सम्पादकलाई मनाउनुपर्छ।
खोज पत्रकारिता किन गर्नुपर्छ ?
खोज पत्रकारिता गर्नुहुँदैन
भन्ने मुख्य तर्क के हुन् ?
विकासोन्मुख देशका पत्रिकाका मालिकले खोज
पत्रकारितालाई पश्चिमा चलन हो र आफ्ना जस्ता देशमा खोज पत्रकारिता उपयोगी हुँदैन भन्ने
ठान्न सक्छन् । तर खोज पत्रकारिता गर्न सधैंभरि धेरै समय र पैसा चाहिन्छ नै भन्ने
छैन । पत्रकार दृढ र प्रतिबद्ध भएको खण्डमा पैसा नभए पनि राम्रा खोजमूलक स्टोरी
तयार हुन्छन् भन्ने कुराका धेरै उदाहरण छन् ।
लोकतान्त्रिक शासन व्यवस्थामा नागरिकले सही सूचना प्राप्त
गर्ने अधिकार राख्छन्। तर सार्वजनिक जीवनका धेरै महत्वपूर्ण तथ्यहरू कहिलेकाहीँ
शक्तिशाली व्यक्ति, संस्था वा समूहले लुकाउन खोज्छन्। यस्ता
अवस्थामा खोज पत्रकारिताले जनताको सूचनाको अधिकार सुनिश्चित गर्दै सत्यलाई
सार्वजनिक क्षेत्रमा ल्याउने काम गर्छ। त्यसैले खोज पत्रकारितालाई लोकतन्त्रको
‘निगरानी संयन्त्र’ पनि मानिन्छ।
खोज पत्रकारिता गर्ने अर्को महत्वपूर्ण कारण जवाफदेहिता
स्थापित गर्नु हो। राज्यका निकाय, सार्वजनिक पदाधिकारी, राजनीतिक
नेतृत्व, निजी क्षेत्र तथा अन्य प्रभावशाली संस्थाहरूले गरेका कामको
निगरानी गरेर उनीहरूलाई आफ्नो जिम्मेवारीप्रति उत्तरदायी बनाउन खोज पत्रकारिताले
महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। धेरै देशमा भ्रष्टाचार, कर छली, मानवअधिकार
उल्लङ्घन तथा सार्वजनिक सम्पत्तिको दुरुपयोगजस्ता विषय खोज पत्रकारिताकै माध्यमबाट
उजागर भएका उदाहरण छन्।
खोज पत्रकारिता किन पनि गर्नुपर्छ भने यसले प्रजातन्त्रलाई
मजबूत बनाउन सहयोग गर्छ । सरकारी अधिकारीले दिएका जानकारीमा सीमित भएर रिपोर्टिङ
गर्नु भनेको शक्तिमा बसेका मानिसलाई अजेन्डा निर्धारण गर्ने अवसर दिनु हो । यस्तो
अवस्थामा शक्तिमा बसेकाले जे भन्यो त्यो मात्र समाचार बन्छ । सञ्चारमाध्यमले कडा
प्रश्न सोधेन, सञ्चारमाध्यम दुई पक्षका दावी र प्रतिदावीमा मात्र सीमित
भयो अनि आफैंले खोजेका जानकारी र विश्लेषण दिएन भने जनसहभागिता, सरकारको
उत्तरदायित्व र पारदर्शिता जस्ता प्रजातान्त्रिक सिद्धान्त असफल हुन्छन् । प्रजातन्त्रको
आयु बढाउनका लागि खोज पत्रकारिता नभई नहुने कुरा हो ।
खोज पत्रकारिताले केवल समस्या देखाउने काम मात्र गर्दैन, सुधारको
आधार पनि तयार गर्छ। कुनै कमजोरी, अनियमितता वा नीतिगत त्रुटि
सार्वजनिक भएपछि सम्बन्धित निकाय सुधारका लागि बाध्य हुन सक्छन्। यसरी खोज
पत्रकारिता सामाजिक परिवर्तन र सुशासनको माध्यम बन्छ।
खोज पत्रकारिता नागरिक चेतना अभिवृद्धि गर्ने माध्यम पनि
हो। जब नागरिकले तथ्यमा आधारित सूचना प्राप्त गर्छन्, तब
उनीहरू निर्णय गर्न, प्रश्न उठाउन र सार्वजनिक जीवनमा सक्रिय
सहभागिता जनाउन सक्षम हुन्छन्। सूचित नागरिक लोकतन्त्रको आधार भएकाले खोज
पत्रकारिताले लोकतान्त्रिक संस्कृतिलाई बलियो बनाउँछ।
खोज पत्रकारिता जोखिमपूर्ण र श्रमसाध्य कार्य भए पनि यसको
महत्व अत्यन्त ठूलो छ। सत्यको खोज, सार्वजनिक हितको
रक्षा, जवाफदेहिता स्थापना र लोकतन्त्रको सुदृढीकरणका लागि खोज
पत्रकारिता आवश्यक छ। त्यसैले खोज पत्रकारिता कुनै पेशागत अभ्यास मात्र होइन, समाजप्रतिको
जिम्मेवारी र सत्यप्रतिको प्रतिबद्धता पनि हो।
-
खोज पत्रकारितासम्बन्धी केही प्रचलित भ्रम
खोज पत्रकारिता लोकतन्त्रको महत्वपूर्ण अभ्यास भए पनि
यसबारे समाजमा विभिन्न भ्रम र गलत बुझाइहरू पाइन्छन्। यस्ता भ्रमले खोज
पत्रकारिताको महत्व र यसको वास्तविक स्वरूपलाई ओझेलमा पार्ने काम गर्छन्।‘अल द
प्रेसिडेन्ट्स मेन’ नामक फिल्मको प्रचार सामग्रीमा वाटरगेट
काण्ड जनसमक्ष ल्याउने पत्रकार होइन तिनको भूमिका खेल्ने कलाकार रबर्ट रेडफोर्ड र
गस्टिन हफम्यानको फोटो राखिएको छ । त्यसैले यो भ्रममा नपरौं । वास्तवमा खोज
पत्रकारिता कठिन, निरस काम हो र यो काम कहिलेकाहीं खतरनाक
पनि हुन्छ ।
-
खोज पत्रकारिता भनेको केवल भ्रष्टाचार
उजागर गर्नु हो !
धेरै मानिसले खोज पत्रकारितालाई भ्रष्टाचार, घुसखोरी
वा आर्थिक अनियमितता सार्वजनिक गर्ने कामका रूपमा मात्र बुझ्छन्। वास्तवमा खोज
पत्रकारिता सार्वजनिक सरोकारका जुनसुकै विषयसँग सम्बन्धित हुन सक्छ। मानवअधिकार, वातावरण, शिक्षा, स्वास्थ्य, सुरक्षा, न्याय
प्रणाली, सार्वजनिक नीति तथा संगठित अपराधजस्ता विषय पनि खोज
पत्रकारिताका महत्वपूर्ण क्षेत्र हुन्।
-
खोज पत्रकार भनेका गुप्तचर हुन् !
खोज पत्रकारले अनुसन्धान, सूचना सङ्कलन र
तथ्य परीक्षण गर्ने भएकाले कतिपयले उनीहरूलाई गुप्तचरसरह ठान्छन्। अनुसन्धानका
केही सीप समान भए पनि पत्रकारको उद्देश्य सत्यलाई सार्वजनिक गर्नु हो, जबकि
गुप्तचरको उद्देश्य राज्य वा संस्थाका लागि गोप्य सूचना सङ्कलन गर्नु हो। पत्रकारको
निष्ठा जनताको सूचनाको अधिकारप्रति हुन्छ।
-
खोज पत्रकारिता अनुमान र आरोपमा आधारित हुन्छ !
खोज पत्रकारिताको आधार अनुमान होइन, प्रमाण
हो। एउटा प्रश्न वा शंकाबाट अनुसन्धान सुरु हुन सक्छ, तर
अन्तिम निष्कर्ष प्रमाण, कागजात, स्रोत र तथ्य
परीक्षणबाट मात्र स्थापित हुन्छ। प्रमाणबिनाको आरोप खोज पत्रकारिता होइन।
-
गोप्य क्यामेरा र स्टिङ अपरेसन नै खोज
पत्रकारिता हो !
गोप्य क्यामेरा, लुकेर गरिएको
रेकर्डिङ वा भेष परिवर्तन खोज पत्रकारिताका अनिवार्य साधन होइनन्। अधिकांश
उत्कृष्ट खोजमूलक रिपोर्ट सार्वजनिक कागजात, तथ्याङ्क, अभिलेख, अन्तर्वार्ता
र लामो अनुसन्धानबाट तयार हुन्छन्। गोप्य विधि अन्तिम विकल्पका रूपमा मात्र प्रयोग
गरिनुपर्छ।
-
खोज पत्रकारिता निष्पक्ष हुँदैन !
कतिपयले खोज पत्रकारिताले कुनै व्यक्ति वा संस्थालाई निशाना
बनाउँछ भन्ने ठान्छन्। वास्तविकता भनेको खोज पत्रकारिता तथ्यप्रति प्रतिबद्ध
हुन्छ। पत्रकारले कृत्रिम रूपमा सबै पक्षलाई बराबरी देखाउने होइन, तथ्यले
जहाँ पुर्याउँछ त्यहीँसम्म पुग्ने प्रयास गर्छ। निष्पक्षता भनेको तथ्य र
प्रमाणप्रतिको इमानदारी हो।
-
खोज पत्रकारिताको काम दोषी पत्ता लगाएर
सकिन्छ !
खोज पत्रकारिताको उद्देश्य केवल दोषी देखाउनु मात्र होइन।
कुनै घटना किन भयो, कसरी सम्भव भयो, त्यसका
प्रभाव के छन् र सुधारका सम्भावना कहाँ छन् भन्ने सन्दर्भ पनि प्रस्तुत गर्नुपर्छ।
दोषी पहिचानपछि पनि पत्रकारिताको जिम्मेवारी समाप्त हुँदैन।
-
खोज पत्रकारिता व्यक्तिगत साहसले मात्र
सम्भव हुन्छ !
साहस आवश्यक भए पनि खोज पत्रकारिता केवल बहादुरीको विषय
होइन। यसका लागि अनुसन्धान सीप, तथ्य परीक्षण, कानुनी
ज्ञान, डेटा विश्लेषण, स्रोत व्यवस्थापन, समय र
टोलीगत कार्यको आवश्यकता पर्छ। सफल खोज पत्रकारिता योजनाबद्ध र व्यवस्थित
प्रक्रियाको परिणाम हो।
-
सबै राम्रा रिपोर्टिङ खोजमूलक रिपोर्टिङ
हुन् !
पत्रकारिताको परम्परागत परिभाषाले पत्रकारलाई पहरेदार ठान्छ
जसको काम गलत काम पत्ता लगाउनु, गलत काम गर्नेतिर औंला ठड्याउनु र
फेरि त्यस्ता गलत काम गर्न नपाउने वातावरण बनाउनु हो । यो पत्रकारहरूको एउटा
भूमिका हो । भ्रष्टाचारीले भ्रष्टाचार गर्न नपाउने वातावरण तयार गर्नु जरूरी छ ।
तर खोज पत्रकारले अपराधीमा मात्रै ध्यान दियो र अपराधीलाई अपराध गर्न दिने गलत
प्रणालीका बारेमा बोलेन भने एउटा भ्रष्टले सजाय पाए पनि अर्काे भ्रष्ट निस्कन्छ र
उसले पहिलोले गरे जस्तै भ्रष्टाचार गर्छ (पहिलोबाट पाठ सिकेर अझ राम्रोसँग गर्न
पनि सक्छ) । खोजमूलक स्टोरीले मानिसलाई भ्रष्टाचार गर्न छूट दिने खालका छिद्र
पहिल्याउनु र ती छिद्र टाल्न सक्ने मानिसलाई यसबारे सचेत गराउनु पनि पर्छ ।
शक्तिमा रहेकाहरूले यसो गरेनन् भने उनीहरूले त्यसो किन गरेनन् भनी अर्काे स्टोरी
गर्नुपर्छ । त्यसैले, खोज पत्रकारले पत्रकारिताका अरू सबै सीप
अवलोकन गर्ने, अनुसन्धान गर्ने र जवाफ खोज्न प्रतिबद्ध भएर लाग्ने त
जानेको हुनुपर्छ । तर यति सीपले मात्रै ऊ खोज पत्रकार बन्न सक्दैन । ऊ अरू
पत्रकारभन्दा फरक पनि देखिंदैन ।
खोज पत्रकारिताबारेका अधिकांश भ्रमहरू यसको बाहिरी स्वरूप
हेरेर बनेका छन्। वास्तवमा खोज पत्रकारिता आरोप होइन, प्रमाणको
पत्रकारिता हो । सनसनी होइन, सत्यको
खोज हो, र व्यक्तिविरुद्धको अभियान होइन, सार्वजनिक
हितको सेवा हो। लोकतान्त्रिक समाजमा खोज पत्रकारिताको भूमिका सत्ता, संस्था र
शक्तिशाली समूहलाई जवाफदेही बनाउँदै नागरिकलाई तथ्यमा आधारित सूचना उपलब्ध गराउनु
हो।
-
राम्रो
खोज पत्रकार कसरी बन्ने ?
खोज पत्रकारिता पत्रकारिताको सबैभन्दा चुनौतीपूर्ण तर
प्रभावकारी विधा हो। यसले सतहमा देखिने घटनाभन्दा गहिराइमा पुगेर तथ्य, प्रमाण र
सत्यको खोज गर्छ। तर खोज पत्रकार बन्नु केवल जिज्ञासा राख्नु वा प्रश्न सोध्नु
मात्र होइन। यसका लागि अनुसन्धान क्षमता, धैर्य, नैतिकता
र सार्वजनिक हितप्रतिको प्रतिबद्धता आवश्यक हुन्छ।
राम्रो खोज पत्रकारको पहिलो गुण जिज्ञासा हो। उसले अरूले
सामान्य रूपमा स्वीकार गरेका विषयमा पनि प्रश्न उठाउनुपर्छ।“किन भयो?”, “कसरी भयो?”, “यसबाट कसलाई फाइदा भयो?” र “यसको प्रभाव
के छ?” जस्ता प्रश्नले नै खोज पत्रकारिताको यात्रा सुरु हुन्छ।
प्रश्न सोध्न नडराउने र प्राप्त उत्तरमा मात्र सन्तुष्ट नहुने स्वभाव खोज
पत्रकारको आधारभूत विशेषता हो।
दोस्रो- खोज पत्रकार प्रमाणमा विश्वास
गर्ने व्यक्ति हुनुपर्छ। अनुमान, हल्ला वा व्यक्तिगत धारणा खोज
पत्रकारिताको आधार हुन सक्दैन। कागजात, तथ्याङ्क, अभिलेख, प्रत्यक्षदर्शी
र विश्वसनीय स्रोतबाट प्राप्त जानकारीलाई बारम्बार परीक्षण गरेर मात्र निष्कर्षमा
पुग्नुपर्छ।खोज पत्रकारको विश्वसनीयता उसले प्रस्तुत गर्ने प्रमाणको बलमा टिकेको
हुन्छ।
तेस्रो- धैर्य र निरन्तरता आवश्यक छ। धेरै
खोजमूलक स्टोरी केही दिनमा तयार हुँदैनन्। कहिलेकाहीँ महिनौँसम्म कागजात खोज्न, स्रोतसँग
सम्बन्ध बनाउन र तथ्य रुजु गर्नुपर्ने हुन्छ। छिटो नतिजा खोज्ने प्रवृत्तिले खोज
पत्रकारितामा सफलता दिलाउन सक्दैन।
चौथो- कानुनी र नैतिक ज्ञान अपरिहार्य
हुन्छ। मानहानि, गोपनीयता, सूचनाकोहक तथा पत्रकारिताको
आचारसंहिताबारे जानकारी नभए राम्रो अनुसन्धान पनि विवादमा पर्न सक्छ। सत्य खोज्ने
क्रममा पत्रकारले नागरिक अधिकारको सम्मान गर्नुपर्छ र सार्वजनिक हितलाई केन्द्रमा
राख्नुपर्छ।
पाँचौँ- निष्पक्षता र खुला सोच आवश्यक छ।
खोज पत्रकारले अनुसन्धान सुरु गर्दा एउटा अनुमान बनाउन सक्छ, तर
प्रमाणले त्यसलाई गलत सावित गरेमा आफ्नो धारणा परिवर्तन गर्न तयार हुनुपर्छ।
पूर्वनिर्धारित निष्कर्ष पुष्टि गर्न प्रमाण खोज्ने होइन, प्रमाणले
जहाँ पुर्याउँछ त्यहीँ पुग्ने मानसिकता खोज पत्रकारको पहिचान हो।
छैटौँ- स्रोत निर्माण र विश्वास कायम
राख्ने क्षमता आवश्यक हुन्छ। धेरै महत्वपूर्ण सूचना कागजातमा मात्र नभई
मानिसहरूसँग पनि हुन्छ। स्रोतको सुरक्षा, गोपनीयता र
विश्वासको सम्मान गर्न सक्ने पत्रकारले नै गहिरा र प्रभावकारी खोजमूलक सामग्री
तयार गर्न सक्छ।
राम्रो खोज पत्रकार सत्यप्रति प्रतिबद्ध व्यक्ति हो। उसले लोकप्रियता, दबाब वा व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर सार्वजनिक हितलाई प्राथमिकता दिन्छ। खोज पत्रकारिताको उद्देश्य सनसनी फैलाउनु होइन, समाजलाई तथ्यमा आधारित सूचना उपलब्ध गराउनु हो। त्यसैले राम्रो खोज पत्रकार बन्न चाहने व्यक्तिले अनुसन्धान सीप, नैतिक आचरण, धैर्य र सत्यप्रतिको निष्ठालाई आफ्नो सबैभन्दा ठूलो पूँजी बनाउनुपर्छ।
खोज पत्रकार इभेल्यान ग्रोइनिंकका विचारमा अनुराग खोज पत्रकारमा हुने सबैभन्दा ठूलो गुण हो ।
“अधिकांश अवस्थामा खोज पत्रकारिता जस नपाइने काम हो, यसले कति धेरै समय र ऊर्जा खान्छ भने सम्पादकले यस्तो स्टोरी पर्खने धैर्य गुमाउन सक्छ । शक्तिशाली मानिसहरू खोज पत्रकारसँग रिसाउँछन् । राम्रो तलब र बढुवा चाहने, व्यवस्थापकीय पद र सोही अनुसारको तलबप्रति उत्कट चाहना भएको, आफ्नो देश अथवा आफ्ना ठाउँका भीआईपीले आफूलाई डिनर र पार्टीमा बोलाउन भनी आश गर्ने पत्रकारका लागि खोज पत्रकारिता काम नलाग्न सक्छ । चुनौतीको सामना गर्न मन पराउने, सत्य र न्यायप्रति अनुराग भएको, सार्थक स्टोरी तयार गरेर आफ्ना पाठक अथवा अडियन्सको सेवा गर्न चाहने, जतिसुकै समय र ऊर्जा खर्च गर्न अनि शक्तिशाली मानिसको आँखाको तारो बन्न पनि तयार रिपोर्टरले हो खोज पत्रकारिता गर्ने ।”
-
सामूहिक भावना र कुरा गर्ने सीप
खोज पत्रकारिताका विषयमा बनाइएका फिल्ममा खोज रिपोर्टर एक्लैले काम गरेको देखाइन्छ । कहिलेकाहीं निश्चित समयसम्म आफूले खोज गरिराखेका विषयमा अरूलाई बताउन नमिल्ने हुनसक्छ । तर राम्रो स्टोरी तयार गर्नका लागि सञ्चारमाध्यमका (बाहिरका समेत) धेरै मानिसले सामूहिक रूपमा काम गर्नुपर्छ । स्पटलाइटको टोलीले तयार पारेको क्याथोलिक पुरोहितले गरेको बाल यौन शोषणसम्बन्धी स्टोरी यसको एउटा उदाहरण हो ।
खोजमूलक स्टोरी तयार गर्नका लागि विज्ञान, स्वास्थ्य, अर्थशास्त्र
र समाजशास्त्र जस्ता विभिन्न क्षेत्रका विज्ञको सहायता लिनुपर्ने हुन्छ । खोज
पत्रकार जतिसुकै जान्ने भए पनि सबै क्षेत्रको विज्ञ हुनसक्दैन । विभिन्न क्षेत्रका
मानिससँगको राम्रो सम्पर्क र नेटवर्किङ पनि सामूहिक कामको एउटा पाटो हो ।
एकअर्कालाई आफ्ना कुरा बताउनु पनि सामूहिक कामको एउटा अंग हो । यसो गर्दा आफ्नो
समूहका सबैले स्टोरी गर्नुको उद्देश्य र आफूले पालना गर्नुपर्ने मापदण्ड (सत्यतथ्य, इमान, गोपनीयता)
बारे थाहा पाउँछन् ।
-
रिपोर्टिङ गर्ने राम्रो सीप
रिपोर्टिङ गर्ने राम्रो सीप सिक्न कलेजमा पत्रकारिता विषय पढेको हुनुपर्छ भन्ने छैन । स्रोत पहिचान गर्ने, अनुसन्धानका लागि योजना बनाउने, अन्तर्वार्ता लिने (आफूले पाएको जवाफ असत्य हुन पनि सक्छ), सही जानकारी राम्रोसँग प्रस्तुत गर्न सक्ने सीप लिनका लागि पर्याप्त तालिम र अनुभव भए पुग्छ ।
यस बाहेक, आफूले थाहा नपाएका विषयमा सल्लाह र सहयोग
माग्न सक्ने क्षमता पनि हुनुपर्छ । आफूसँग त्यति धेरै अनुभव छैन भने अरूसँग मिलेर
काम गरेका खण्डमा आफूले नचिताएको परिस्थिति आइलाग्दा समूहका अरूको सीप काम लाग्छ ।
-
चौतर्फी ज्ञान र अनुसन्धान गर्ने राम्रो
सीप
आफूले कुन परिस्थितिमा खोज गर्दैछु भन्ने कुरा थाहा पाउँदा सान्दर्भिक तथ्य पत्ता लाग्छन् र कस्ता प्रश्न सोध्दा आफूले खोजेका जानकारी पाइन्छन् भन्ने थाहा हुन्छ । यसो भएमा स्टोरी गर्दै जाँदा बीचमै छाड्नुपर्ने अवस्था आउँदैन । खोज गर्दै जाँदा आफूले अहिलेसम्म थाहा नपाएको विषयमा जानकारी खोज्नुपर्ने भयो भने खोज पत्रकारले सबैभन्दा पहिले त्यस क्षेत्रको पृष्ठभूमि, चलन, शब्दावली, त्यस क्षेत्रका हर्ताकर्ता र त्यस क्षेत्रमा प्रचलित विषयबारेमा तुरुन्तै थाहा पाउनुपर्छ ।
विज्ञहरूसँग जानकारी लिन सक्ने गरी कुराकानी गर्ने, वेब सर्च
इन्जिन चलाउने अथवा उपयोगी पुस्तक कहाँ छन् भनी पत्ता लगाउने र सर्सर्ती हेर्ने
सीप पनि खोज पत्रकारिताका लागि उपयोगी हुन्छन् । खोज पत्रकारले समय पाउने बित्तिकै
जे पनि पढ्नुपर्छ । कुनै पनि विषयका बारेमा अलिअलि थाहा पाइराख्दा जुनसुकै स्टोरी
लेख्न काम लाग्छ ।
-
निष्पक्षता र आचारसंहिताको कठोर पालना
खोजमूलक स्टोरी गर्दा आफ्नो सुरक्षा, जागिर र
ज्यान समेत खतरामा पर्न पनि सक्छ । स्टोरीमा कसैमाथि जथाभावी आरोप लगाइएको छ भने
आरोपितको पनि सुरक्षा, जागिर र ज्यान खतरामा पर्न सक्छ । त्यसैले, खोज
पत्रकारले कठोर र विवेकशील ढंगले तयार गरिएको व्यक्तिगत आचारसंहिता पालना गरी
आफ्ना स्रोत र स्टोरीमा उल्लेख भएका मानिसलाई सम्मानजनक व्यवहार गर्नुपर्छ र
सकेसम्म उनीहरूलाई हानि हुन दिनुहुँदैन । यस बाहेक, खोजमूलक स्टोरी
तयार गर्ने समाचार कक्षले पनि आचारसंहिता पालन गरेको हुनुपर्छ र आचारसंहिताका
विषयमा अलमल भएमा त्यस्ता विषयमा छलफल गरी टुंगोमा पुग्ने वातावरण मिलाउनुपर्छ ।
कहिलेकाहीं, खोज पत्रकारप्रति आम मानिसको विश्वास नै पत्रकारको सबैभन्दा
ठूलो सुरक्षा कवच हुनसक्छ । आचारसंहिता विपरीत काम गरेमा यस्तो विश्वास गुम्छ ।
-
विवेक
आफूले खोज गर्दै गरेको विषयमा हल्ला गरेका भरमा राम्रो
खोजमूलक स्टोरी तयार हुँदैन । जथाभावी बोल्नु भनेको आफ्नो खोज र त्यसमा संलग्न
मानिसलाई जोखिममा पार्नु हो । यसरी हल्ला गर्दा आफ्ना प्रतिद्वन्द्वीले विषय थाहा
पाएर आफूभन्दा पहिले स्टोरी तयार गर्न सक्छ अथवा स्टोरीका लागि जोसँग कुराकानी
गर्नुपर्नेछ उसलाई भड्काइदिन सक्छ । आफूले गरिराखेको स्टोरीका बारेमा बढी हल्ला
गर्नु आफ्नो स्टोरी आफैंले मार्नु हो ।
-
देशभक्ति
खोज पत्रकारलाई प्रायशः ‘देशद्रोही’ भनी निन्दा गर्ने गरिन्छ । तर, खोज पत्रकारले सार्वजनिक चासोका विषयमा ध्यान दिन्छन् । त्यस्ता विषयमा स्टोरी तयार गरेर समुदायलाई राम्रो बनाउन सहयोग गर्छन् ।
यस खण्डमा खोज पत्रकारिताको परिभाषा दिइयो र यसको महत्वबारेमा बताइयो । खोज पत्रकारले कुनै स्टोरी गर्न सम्पादकको अनुमति लिन सधैंभरि सजिलो हुँदैन भन्ने बारेमा पनि यस खण्डमा छलफल गरियो ।
सम्पादकको अनुमति
पाइन्छ कि पाइँदैन भन्ने कुरा स्टोरी गर्दा कस्ता कुरा फेला पर्लान् भन्नेमा भर
पर्छ । यसपछिको खण्डमा स्टोरीको विषय कसरी पत्ता लगाउने र हल्लाको पछि नलाग्ने
अवस्था कसरी बनाउने भन्ने बारेमा उल्लेख छ ।
खोज पत्रकारिता पेशा मात्र होइन, सार्वजनिक
हितको रक्षा गर्ने जिम्मेवारी पनि हो। यही जिम्मेवारीलाई इमानदारीपूर्वक निर्वाह
गर्न सक्ने व्यक्तिको घरमा चुलोबल्न पनि गाह्ये हुन्छ । समाजको लागि त्यागी
व्यक्ति नै वास्तवमा राम्रो खोज पत्रकार बन्न सक्छ।
लेखक: जीवन शर्मा स्थानीय सरोकार पत्रिकाको प्रकाशक एवम् सम्पादक हुन् । उनी खोजी पत्रकारितामा गहन अध्यायन गर्ने गर्छन् ।
