निगरानी ब्यूराे । भुडिफाेर गरुड (Leptoptilosjavanicus) गरुड परिवार अन्तर्गतको प्रजाति चरा हो। यो अग्लो खुट्टा, घाँटी र लामो चुच्चो भएको चरा हो। यसले सर्प, माछा र पानीकीरालाई आहारा बनाउँछ । सिमसारको घट्दो संख्या र जलवायु परिवर्तनको कारण यो विस्तारै संकटमा परेको प्रजाति हो।
प्रकृतिको संसारमा प्रत्येक जीवको आफ्नो विशेष भूमिका र जीवनचक्र हुन्छ। तीमध्ये घुँगीफोर गरुड एक आकर्षक र महत्त्वपूर्ण शिकारी चराका रूपमा परिचित छ।
आकाशमा निर्भीक उडान भर्ने यो चराको जीवन केवल शिकार र अस्तित्वको संघर्षमा सीमित छैन; यसको जीवनको सबैभन्दा संवेदनशील र जिम्मेवार चरण भनेको बचेरा हुर्काउने समय हो।
प्रजनन मौसममा घुँगीफोर गरुडको व्यवहार उल्लेखनीय रूपमा बदलिन्छ। सामान्य अवस्थामा विशाल क्षेत्र ओगटेर स्वतन्त्र रूपमा विचरण गर्ने यो चरा आफ्नो गुँड र बचेराको सुरक्षामा केन्द्रित हुन्छ।
आमाबाबु दुवैले पालैपालो खाना खोज्ने, गुँडको रक्षा गर्ने र बचेरालाई उड्न तथा आत्मनिर्भर बन्न सिकाउने जिम्मेवारी वहन गर्छन्। यही कारणले यस अवधिमा उनीहरू अत्यन्त व्यस्त देखिन्छन्।
घुँगीफोर गरुडको अस्तित्व केवल प्राकृतिक सौन्दर्यको विषय मात्र होइन।
यो पर्यावरणीय सन्तुलनसँग पनि जोडिएको छ। खाद्य शृंखलाको माथिल्लो तहमा रहने यस्ता चराले अन्य जीवजन्तुको सङ्ख्या सन्तुलित राख्न सहयोग पुर्याउँछन्। तर वन विनाश, मानव अतिक्रमण, प्रदूषण र जलवायु परिवर्तनका कारण यस्ता चराहरूको बासस्थान सङ्कुचित हुँदै गएको छ। यसले उनीहरूको प्रजनन र बचेरा हुर्काउने प्रक्रियामा प्रत्यक्ष असर पुर्याइरहेको छ।
बचेरा हुर्काउने यो समय घुँगीफोर गरुडका लागि संवेदनशील चरण भएकाले गुँड आसपासको क्षेत्रको संरक्षण आवश्यक छ। वन क्षेत्रको दिगो व्यवस्थापन, प्राकृतिक बासस्थानको सुरक्षा तथा वन्यजन्तुप्रति जनचेतना अभिवृद्धिले यस्ता दुर्लभ चराको संरक्षणमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउन सक्छ।
भुँडीफोर गरुड नेपालमा पाइने संकटापन्न पन्छीमध्ये एक हो। वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने यस प्रजातिको संरक्षण केवल जैविक विविधताको विषय मात्र होइन। कानुनी तथा नैतिक दायित्वको विषय पनि हो। पछिल्ला दशकहरूमा बासस्थानको क्षय, विषाक्त औषधिको प्रयोग र मानव गतिविधिका कारण यसको सङ्ख्या घट्दै गएपछि राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा संरक्षणका विभिन्न उपायहरू अपनाइएका छन्।
नेपालको प्रचलित कानुनले भुँडीफोर गरुडको शिकार, हत्या तथा यसको कुनै पनि अङ्ग—जस्तै पखेटा, हड्डी वा अन्य जैविक सामग्री—को अनुमति बिना ओसारपसार र व्यापार गर्न कडा प्रतिबन्ध लगाएको छ। यस्ता गतिविधिलाई गम्भीर अपराधका रूपमा लिइन्छ। कानुनअनुसार भुँडीफोर गरुडलाई क्षति पुर्याउने व्यक्तिलाई ५ वर्षदेखि १५ वर्षसम्म कैद तथा ५० हजारदेखि १ लाख रुपैयाँसम्म जरिवाना हुन सक्छ। अपराधको प्रकृतिअनुसार कैद र जरिवाना दुवै सजाय लागू हुन सक्ने व्यवस्था छ।
कानुनी संरक्षणसँगै यसको बासस्थान संरक्षणलाई पनि विशेष महत्व दिइएको छ। राष्ट्रिय निकुञ्ज, संरक्षित क्षेत्र तथा सामुदायिक वनहरूमा रहेका प्राकृतिक आवासहरूको संरक्षणले भुँडीफोर गरुडको दीर्घकालीन अस्तित्व सुनिश्चित गर्न मद्दत पुर्याएको छ। बासस्थान सुरक्षित नभएसम्म कुनै पनि संरक्षण प्रयास प्रभावकारी हुन सक्दैन भन्ने तथ्यलाई नीति तथा कार्यक्रमहरूले आत्मसात् गरेका छन्।
गिद्ध प्रजातिको तीव्र घट्दो सङ्ख्याको प्रमुख कारण मानिएको डाइक्लोफेनाक औषधिमाथि नेपाल सरकारले प्रतिबन्ध लगाउनु संरक्षण अभियानको महत्वपूर्ण उपलब्धि हो। पशु उपचारमा प्रयोग हुने यो औषधिले गिद्धहरूमा घातक असर पुर्याउने वैज्ञानिक तथ्य स्थापित भएपछि यसको प्रयोग रोकिएको हो। यसले गिद्ध संरक्षणमा सकारात्मक परिणाम देखाउन थालेको छ।
नेपाल सरकारले गिद्ध संरक्षण कार्ययोजना लागू गरी कृत्रिम गिद्ध रेष्टुरेन्ट, प्रजनन केन्द्र स्थापना तथा जनचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गरिरहेको छ। यस्ता कार्यक्रमहरूले संरक्षण प्रयासलाई संस्थागत बनाएका छन् र स्थानीय समुदायलाई समेत संरक्षण अभियानमा सहभागी गराएका छन्।
अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पनि भुँडीफोर गरुडलाई विशेष संरक्षण प्राप्त छ। यो प्रजाति CITES को परिशिष्ट–I अन्तर्गत सूचीकृत भएकाले यसको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार पूर्ण रूपमा निषेध गरिएको छ। साथै, जैविक विविधता सम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय महासन्धि (CBD) अन्तर्गत नेपालले यसको संरक्षण गर्ने दायित्व वहन गरेको छ।
निजी जमिनमा कानुनले अनुमति दिएका गतिविधि सञ्चालन गर्न सकिए पनि राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय कानुनद्वारा संरक्षित वन्यजन्तु र पन्छीहरूको संरक्षण गर्नु प्रत्येक नागरिकको कर्तव्य हो। भुँडीफोर गरुड जस्ता संकटापन्न प्रजातिको संरक्षण केवल सरकारी निकायको जिम्मेवारी मात्र होइन; स्थानीय समुदाय, नागरिक समाज, गैरसरकारी संस्था र सरोकारवालाहरूको साझा प्रयासबाट मात्र यसको भविष्य सुरक्षित हुन सक्छ।
कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयन र जनस्तरमा संरक्षण चेतनाको विस्तार नै भुँडीफोर गरुडलाई विलुप्तिको जोखिमबाट जोगाउने सबैभन्दा बलियो आधार हो।
आकाशका यी कुशल शिकारीहरू आज आफ्ना बचेरालाई जीवनका पहिलो पाठ सिकाउन व्यस्त छन्। प्रकृतिको यही निरन्तरता र नयाँ पुस्ता हुर्काउने संघर्षले जैविक विविधताको सुन्दरता झल्काउँछ। त्यसैले घुँगीफोर गरुडको संरक्षण केवल एउटा चराको रक्षा मात्र होइन, सम्पूर्ण पारिस्थितिक प्रणालीको संरक्षण पनि हो।
