मनसुन सक्रिय भएसँगै देशका विभिन्न भागमा चट्याङका कारण जनधनको क्षति हुने क्रम बढेको छ। वर्षेनी सयौँ मानिसले ज्यान गुमाउने यस प्राकृतिक प्रकोपबारे पर्याप्त जनचेतना नहुँदा ग्रामीणदेखि सहरी क्षेत्रसम्म यसको जोखिम उच्च छ। आखिर के हो त चट्याङ र यसबाट कसरी सुरक्षित रहन सकिन्छ?
के हो चट्याङ?
विज्ञानको भाषामा भन्नुपर्दा चट्याङ भनेको वायुमण्डलमा हुने एक विशाल विद्युतीय विसर्जन (Electrical Discharge) हो। यो प्रायः मेघगर्जन र हावाहुरीसहितको वर्षामा आकाशमा देखिने शक्तिशाली बिजुलीको झिल्का हो। यसमा हजारौँ भोल्टको विद्युतीय ऊर्जा हुने भएकाले यसको तापक्रम सूर्यको सतहभन्दा पनि कैयौँ गुणा बढी हुन्छ, जसले क्षणभरमै कुनै पनि वस्तुलाई खरानी बनाउन सक्छ।
चट्याङ कसरी लाग्छ?
मौसमविद्हरूका अनुसार, आकाशमा कालो बादल मडारिँदा बादल भित्रका पानीका थोपा र बरफका कणहरू तीव्र गतिमा आपसमा ठोक्किन्छन्। यसरी हुने घर्षणले विद्युतीय चार्ज उत्पन्न हुन्छ। बादलको माथिल्लो भागमा 'पोजेटिभ' र तल्लो भागमा 'नेगेटिभ' चार्ज जम्मा हुन्छ।
जब बादलको तल्लो भागमा नेगेटिभ चार्ज धेरै भारी हुन्छ, यसले पृथ्वीको सतहमा रहेको पोजेटिभ चार्जलाई आफूतिर आकर्षित गर्छ। यसरी बादल र जमिनको बीचमा अचानक ठूलो विद्युतीय ऊर्जा प्रवाह हुन्छ। यही ऊर्जा तीव्र गतिमा जमिनमा खस्ने प्रक्रियालाई नै चट्याङ परेको भनिन्छ।
चट्याङबाट बच्ने उपायहरू
चट्याङको ठ्याक्कै पूर्वानुमान गर्न कठिन भए पनि मौसमको अवस्था हेरेर सावधानी अपनाउँदा यसबाट हुने मानवीय क्षतिलाई उल्लेख्य रूपमा कम गर्न सकिन्छ। विपद् व्यवस्थापन विज्ञहरूका अनुसार चट्याङबाट बच्न निम्न उपायहरू अपनाउनुपर्छ:
पक्की घरभित्रै बस्ने: आकाशमा कालो बादल मडारिएको छ र मेघ गर्जिरहेको छ भने सुरक्षित र पक्की घरभित्रै बस्नुपर्छ। बाहिर भएमा तुरुन्तै सुरक्षित आश्रयस्थलमा जानुपर्छ।
विद्युतीय उपकरणको प्रयोग बन्द गर्ने: बिजुली चम्किरहेको बेला टेलिभिजन, कम्प्युटर, वासिङ मेसिन, वाइफाई राउटर जस्ता विद्युतीय उपकरणहरू बन्द गर्ने र सकेसम्म प्लग थुतेर राख्ने। ल्यान्डलाइन फोनको प्रयोग नगर्ने।
अग्ला रुख र संरचनाबाट टाढा रहने: चट्याङले प्रायः अग्ला वस्तुहरूलाई निशाना बनाउँछ। त्यसैले पानी परेको बेला अग्लो रुखमुनि, बिजुलीको पोल वा टावर नजिक ओत लागेर बस्नु हुँदैन।
खुल्ला ठाउँमा सुरक्षित आसनमा बस्ने: यदि तपाईं खुल्ला चौर वा खेतबारीमा हुनुहुन्छ र भागेर सुरक्षित ठाउँमा जाने अवस्था छैन भने, दुवै खुट्टा जोडेर टुक्रुक्क बस्ने र आफ्नो टाउकोलाई घुँडाको बीचमा राखेर हातले कान छोप्ने। भुइँमा सिधा सुत्नु वा पल्टिनु हुँदैन।
पानी र धातुबाट टाढा रहने: पानी विद्युत्को राम्रो सुचालक भएकोले यस्तो बेला पौडी नखेल्ने, नुहाउने वा भाँडा माझ्ने काम नगर्ने। साथै, फलामका तारबार, छाताको डण्डी, वा अन्य धातुका वस्तुहरू नछुने।
प्राकृतिक प्रकोपलाई रोक्न नसकिए पनि जनचेतना र पूर्वसावधानीले यसबाट हुने जोखिमलाई न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ। वर्षायाममा मौसमको पूर्वसूचना अद्यावधिक गर्दै सतर्कता अपनाउनु नै सुरक्षित रहने उत्तम उपाय हो।
