काठमाठौँ । नेपालमा मनसुन सुरु भएसँगै बाढी, पहिरो, डुबान
तथा अन्य प्राकृतिक विपद्का जोखिम बढ्दै गएको छ। यस्ता विपद्का घटनामा नागरिकको
ज्यान तथा धनको क्षति न्यूनीकरण गर्न सुरक्षा निकायहरूको तयारी अत्यन्त महत्वपूर्ण
मानिन्छ। यही सन्दर्भमा सशस्त्र प्रहरी बल नेपालले मनसुनजन्य विपद् व्यवस्थापन तथा
उद्धार कार्यका लागि विशेष तयारी गरेको समाचार सकारात्मक र स्वागतयोग्य छ।
मनसुन नेपालका लागि केवल वर्षाको मौसम होइन, यो बाढी, पहिरो, डुबान र
प्राकृतिक विपद्को चुनौती बोकेको संवेदनशील समय पनि हो। हरेक वर्ष सयौं नागरिक
प्रभावित हुने, जनधनको ठूलो क्षति हुने र पूर्वाधारहरू ध्वस्त हुने
अवस्थालाई मध्यनजर गर्दै सशस्त्र प्रहरी बल नेपालले यस वर्ष विशेष तयारी गरेको
विवरण सार्वजनिक गरेको छ। २१ हजारभन्दा बढी जनशक्तिलाई तालिम, हजारौं
सुरक्षाकर्मीलाई तयारी अवस्थामा राख्ने व्यवस्था, विशेष उद्धार
टोली, अत्याधुनिक उपकरण तथा प्रविधिको प्रयोगले राज्यको विपद्
प्रतिकार्य क्षमतालाई बलियो बनाउने संकेत दिएको छ।
सशस्त्र प्रहरीले सातै प्रदेशका जोखिमयुक्त क्षेत्रमा
अस्थायी र स्थायी विपद् व्यवस्थापन वेश स्थापना गर्नु दूरदर्शी कदम हो। विपद्
आउँदासम्म प्रतीक्षा गर्ने होइन, सम्भावित जोखिम क्षेत्रमै
स्रोतसाधन र जनशक्ति पूर्वतयारी अवस्थामा राख्ने रणनीतिले उद्धार कार्यलाई छिटो र
प्रभावकारी बनाउन मद्दत पुर्याउनेछ। विशेषगरी दुर्गम र पहुँचविहीन क्षेत्रमा
उद्धार टोली समयमै पुग्न नसक्ने विगतका कमजोरीलाई यसले केही हदसम्म सम्बोधन गरेको
देखिन्छ।
त्यसैगरी गोताखोर टोली, मोटरबोट, र्याफ्टिङ
बोट, हेभी इक्विपमेन्ट तथा स्वास्थ्य सेवाका लागि एम्बुलेन्स र
मास क्याजुअल्टी भेइकलको व्यवस्था सकारात्मक पक्ष हो। विपद्को समयमा खोज, उद्धार, उपचार र
राहत कार्य एकसाथ सञ्चालन गर्नुपर्ने भएकाले यस्ता पूर्वतयारी अत्यन्त आवश्यक
हुन्छन्। विशेष तालिम प्राप्त हजारौं सुरक्षाकर्मीलाई तयारी अवस्थामा राख्नुले पनि
राज्यको प्रतिकार्य क्षमताप्रति नागरिकको विश्वास बढाउने काम गरेको छ।
प्रविधिको प्रयोगलाई प्राथमिकता दिइनु अर्को महत्वपूर्ण
उपलब्धि हो। ‘एपीएफ कम्युनिटी अलर्ट सिस्टम जस्ता प्रणालीले समुदायबाट प्राप्त
सूचना तत्काल उद्धार संयन्त्रसम्म पुर्याउने भएकाले प्रतिक्रिया समय घटाउन सहयोग
पुग्नेछ। जल तथा मौसम विज्ञान विभागको वास्तविक समयको तथ्यांक प्रयोग गरी योजना
निर्माण गरिनु आधुनिक विपद् व्यवस्थापनको सकारात्मक अभ्यास हो।
यद्यपि, विपद् व्यवस्थापन केवल सुरक्षा
निकायको प्रयासले मात्र सफल हुँदैन। स्थानीय सरकार, प्रदेश सरकार, संघीय
निकाय, नागरिक समाज र समुदायबीचको समन्वय उत्तिकै महत्वपूर्ण
हुन्छ। विगतका अनुभवले देखाएको छ कि कतिपय अवस्थामा सूचना प्रवाह, राहत
वितरण र उद्धार समन्वयमा कमजोरी देखिने गरेको छ। त्यसैले कागजी तयारीभन्दा
व्यवहारिक कार्यान्वयन अझ महत्वपूर्ण हुनेछ।
सशस्त्र प्रहरी बलको यो तयारीले मनसुनजन्य विपद् सामना गर्न
राज्य संयन्त्र गम्भीर रहेको सन्देश दिएको छ। तर यसको वास्तविक मूल्यांकन विपद्को
घडीमा देखिने प्रभावकारिता, समन्वय क्षमता र नागरिकको ज्यान जोगाउन
सक्ने सफलताबाट हुनेछ। मनसुनको चुनौतीलाई अवसरका रूपमा लिएर पूर्वतयारी, प्रविधि, जनसहभागिता
र द्रुत प्रतिकार्यलाई अझ सुदृढ बनाउन सकिएमा जनधनको क्षति न्यूनतम बनाउन सकिनेछ।
विगतका वर्षहरूमा मनसुनका कारण देशका विभिन्न भागमा ठूलो
जनधनको क्षति हुने गरेको छ। दुर्गम बस्तीहरू पहिरोको जोखिममा पर्ने, तराई
क्षेत्रमा बाढी र डुबानको समस्या देखिने तथा नदी किनारका बासिन्दा प्रत्यक्ष
प्रभावित हुने गरेका छन्। यस्तो अवस्थामा विपद् आउनुअघि नै पूर्वतयारी गर्नु नै
प्रभावकारी व्यवस्थापनको मुख्य आधार हो।
सशस्त्र प्रहरी बलले उद्धार सामग्री, दक्ष
जनशक्ति, तालिम प्राप्त टोली तथा आवश्यक उपकरणहरू तयारी अवस्थामा
राख्नुले आकस्मिक परिस्थितिमा छिटो प्रतिक्रिया दिन मद्दत पुग्नेछ। विशेषगरी
हेलिकप्टर समन्वय, रबर बोट, गोताखोर टोली, खोज तथा
उद्धार सामग्रीको व्यवस्थापनले प्रभावित क्षेत्रमा राहत तथा उद्धार कार्यलाई
प्रभावकारी बनाउन सहयोग पुर्याउनेछ।
तर विपद् व्यवस्थापन केवल सुरक्षा निकायको जिम्मेवारी मात्र
होइन। स्थानीय सरकार, प्रदेश सरकार, संघीय
निकाय, समुदाय तथा नागरिक स्वयंको सक्रिय सहभागिता पनि उत्तिकै
आवश्यक हुन्छ। जोखिमयुक्त क्षेत्रको पहिचान, पूर्वसूचना
प्रणालीको प्रभावकारी सञ्चालन, सुरक्षित स्थानको व्यवस्थापन तथा
जनचेतना अभिवृद्धिले विपद्को असर कम गर्न सकिन्छ।
विपद् व्यवस्थापनमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष समयमै उद्धार
र राहत हो। यसका लागि विभिन्न निकायबीच समन्वय, स्रोतसाधनको उचित
परिचालन तथा स्पष्ट कार्ययोजना आवश्यक हुन्छ। सशस्त्र प्रहरी बलको तयारीले राज्य
संयन्त्रको प्रतिबद्धता देखाएको छ, तर त्यसको
प्रभावकारिता व्यवहारमा देखिनु अझ महत्वपूर्ण हुनेछ।
मनसुनजन्य विपद् नेपालका लागि वार्षिक चुनौती हो। यस
चुनौतीलाई सामना गर्न पूर्वतयारी, समन्वय र द्रुत उद्धार प्रणालीलाई
अझ सुदृढ बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ। सशस्त्र प्रहरी बलको विशेष तयारीले नागरिकमा
सुरक्षा र भरोसाको भावना जगाएको छ। अब आवश्यकता छ—सम्पूर्ण सरोकारवालाहरूबीच
सहकार्य गर्दै सम्भावित विपद्बाट जनधनको क्षति न्यूनतम बनाउन प्रभावकारी कदम
चाल्ने।
