काठमाडौँ । लागूऔषध नियन्त्रण गर्ने अभियानका क्रममा
प्रहरीलाई देख्नेबित्तिकै गाँजा फालेर भाग्ने र प्रहरीले हवाई फायर गर्नुपर्ने
अवस्था आउनु सामान्य घटना होइन। यसले लागूऔषधको अवैध कारोबार र ओसारपसार
नियन्त्रणमा सुरक्षा निकायले सामना गरिरहेको चुनौतीलाई उजागर गर्छ।
सुनसरीको धरानमा लागूऔषध गाँजाको अवैध कारोबार नियन्त्रण गर्न प्रहरीले दुई राउन्ड हवाई फायर गर्नुपरेको घटनाले लागूऔषध ओसारपसारको बढ्दो चुनौतीलाई फेरि उजागर गरेको छ। धरान उपमहानगरपालिका–२० च्यानडाँडाबाट प्रहरीले दुई सय किलोभन्दा बढी गाँजासहित पाँच जनालाई पक्राउ गरेको छ।
बिहान करिब ३ बजे भएको यो
घटनाले रातको समयमा समेत लागूऔषधको कारोबार कसरी सञ्चालन भइरहेको छ भन्ने गम्भीर
प्रश्न खडा गरेको छ।
प्रहरीका अनुसार बा.१ च ५०३८ र को.१ च ८१८२ नम्बरका दुई
स्कार्पियो गाडीमा गाँजा लोड भइरहेको सूचना पाएपछि प्रहरी टोली घटनास्थल पुगेको
थियो। प्रहरीलाई देखेपछि गाँजा बोकेर भाग्न खोज्ने व्यक्तिहरूलाई नियन्त्रणमा लिन
प्रहरीले दुई राउन्ड हवाई फायर गरेको जनाएको छ। पक्राउ पर्नेमा सप्तरीका
रामसागरकुमार यादव, राजेन्द्रप्रसाद मण्डल, राजकुमार
शाह, धरानका अमृत बिशुङ्खे र भारतको बिहारका सन्तोष ठाकुर रहेका
छन्।
यो घटनालाई पाँच जना पक्राउ र दुई सय किलो गाँजा बरामद भएको
सामान्य प्रहरी कारबाहीका रूपमा मात्र लिनु हुँदैन। दुईवटा स्कार्पियो गाडी प्रयोग
गरेर ठूलो परिमाणमा गाँजा ओसारपसार गर्ने प्रयास हुनुका पछाडि संगठित कारोबारको
सम्भावनासमेत देखिन्छ। गाँजा कहाँबाट ल्याइएको थियो, कहाँ पुर्याउने
योजना थियो र यसमा अरू को–को संलग्न छन् भन्ने विषयमा गहिरो अनुसन्धान आवश्यक छ।
लागूऔषध नियन्त्रणका नाममा सडकमा पक्राउ र बरामदका घटना सार्वजनिक भइरहे पनि यसको अवैध कारोबारको जालो पूर्ण रूपमा तोडिन सकेको छैन। सीमावर्ती क्षेत्रदेखि पहाडी भूभागसम्म फैलिएको ओसारपसारको सञ्जाल नियन्त्रण गर्न प्रहरीको निगरानी, सूचना संकलन र अनुसन्धान क्षमता थप प्रभावकारी बनाउनुपर्छ। पक्राउ परेका व्यक्तिमाथि अनुसन्धान गरेर मुख्य कारोबारी र लगानीकर्तासम्म पुग्नु राज्यको दायित्व हो।
त्यसैगरी, प्रहरीद्वारा गरिएको हवाई फायरको
औचित्य र त्यसबेला अपनाइएको सुरक्षा प्रक्रियासमेत कानुनी मापदण्डअनुसार हुनुपर्छ।
अपराध नियन्त्रणका क्रममा प्रहरीको सुरक्षा र नागरिकको जीवन दुवै उत्तिकै
महत्त्वपूर्ण छन्।
लागूऔषध कारोबार नियन्त्रण गर्न केवल गाँजा बरामद गरेर वा
भरियालाई पक्राउ गरेर पुग्दैन। यसको उत्पादन, भण्डारण, ढुवानी, लगानी र
बजारसम्म फैलिएको सञ्जाल पहिचान गरी कानुनी कारबाही गर्नुपर्छ। युवालाई लागूऔषधको
दुर्व्यसनबाट जोगाउने सचेतना र पुनःस्थापनाका कार्यक्रम पनि प्रभावकारी
बनाउनुपर्छ।
लागूऔषधको कारोबार केवल कानुन उल्लङ्घनको विषय मात्र होइन, यो
समाजको सामाजिक, आर्थिक र सार्वजनिक सुरक्षासँग जोडिएको गम्भीर समस्या हो।
विशेषगरी गाँजालगायतका लागूऔषधको अवैध ओसारपसारमा संलग्न समूहले प्रहरीको निगरानी
छल्ने, सामान छाडेर भाग्ने र आवश्यक परे प्रतिरोध गर्ने प्रवृत्ति
देखाउँदा नियन्त्रण अभियान थप जटिल बन्न सक्छ।
यस्तो अवस्थामा प्रहरीले कानुनअनुसार आवश्यक सुरक्षा
सतर्कता अपनाउनु स्वाभाविक हो। तर हवाई फायरजस्तो बल प्रयोगको निर्णय पनि निश्चित
कानुनी मापदण्ड, परिस्थिति र आवश्यकताका आधारमा हुनुपर्छ। प्रहरीको
जिम्मेवारी अपराध नियन्त्रण गर्नु हो, त्यस क्रममा
नागरिकको जीवन र सुरक्षालाई पनि उत्तिकै प्राथमिकता दिनुपर्छ।
अर्कोतर्फ, गाँजा फालेर भाग्ने व्यक्तिहरूलाई
तत्काल पक्राउ गर्न नसकिए पनि घटनास्थलबाट बरामद भएको पदार्थ, त्यसको
स्रोत, ओसारपसारको बाटो र संलग्न व्यक्तिको पहिचानसम्म अनुसन्धान
पुग्नुपर्छ। केवल गाँजा बरामद गरेर घटनालाई सफल कारबाहीका रूपमा सीमित गर्नु
पर्याप्त हुँदैन। यसको पछाडिको सञ्जालसम्म पुग्नु आवश्यक छ।
लागूऔषध नियन्त्रणका लागि प्रहरीको सक्रियता मात्र पर्याप्त हुँदैन। स्थानीय सरकार, विद्यालय, अभिभावक, समुदाय र सरोकारवाला निकायबीच समन्वय आवश्यक छ। युवालाई लागूऔषधबाट टाढा राख्ने सचेतना, पुनःस्थापना तथा अवैध कारोबारमा संलग्न समूहविरुद्ध प्रभावकारी अनुसन्धानलाई सँगसँगै अघि बढाउनुपर्छ।
